سورة فاتحة الكتاب بدان كه اين سوره را ده نام است : « فاتحة الكتاب » ، و « امّ الكتاب » ، و « امّ القرآن » ، و « السّبع المثانى » ، و « الوافيه » ، و « الكافيه » ، و « الشّافيه » ، و « الاساس » ، و « الصّلاة » ، و « الحمد » ، و هر يكى از خبرى و اثرى گرفته است ( 1 ) . « فاتحة الكتاب » ، براى آتش خوانند كه اوّل كتاب است و افتتاح كتاب به اوست . پس چون گشاينده ( 2 ) است كتاب را كه خواننده گشايش قراءت ( 3 ) به او كند و هر كس كه تيمّن و تبرّك خواهد ، ابتداى هر كار به او كند فاتحه خوانند او را . و گفته‌اند : براى آنش فاتحة الكتاب خوانند كه اوّل سوره كه فرود آمد اين سوره بود . و « امّ الكتاب و امّ القرآنش » ، خوانند براى آن كه اصل كتاب است ، چنان كه مكّه را « امّ القرى » خوانند ، چون اصل زمين از او بوده است . و مادر را « امّ » خوانند كه اصل فرزندان باشد . و گفته‌اند : براى آن امّ الكتاب خوانند او را كه « امّ » ، آن باشد كه مرجع و مقصد با او باشد « من أمّ الشّىء اذا قصده » ، چنان كه سر را « امّ الدّماغ » ، خوانند و معده را « امّ الطَّعام » خوانند ، كه جاى دماغ و طعام باشد . پس « امّ » ، به معنى « معدن » باشد بر اين وجه . و گفته‌اند ( 4 ) : « امّ الكتابش » ، براى آن خوانند كه « امّ » ، « امام » باشد و امام به معنى « امّ » آمده است في قوله تعالى : يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ ( 5 ) . . . ، اى بأمّهاتهم ( 6 ) ، على احد الاقوال : معنى آن باشد كه مقدّم قرآن است و جملهء سور چون تابع و تالىاند او را . و قولى ديگر آن است كه : امّش براى آن خوانند كه مجمع علوم

--> ( 1 ) . دب ، آج ، لب : گرفته‌اند . ( 2 ) . آج ، لب : بگشانيده . ( 3 ) . چاپ شعرانى ( 1 / 16 ) : قرآءت . ( 4 ) . همهء نسخه بدلها كه . ( 5 ) . سورهء بنى اسرائيل ( 17 ) آيهء 71 . ( 6 ) . مب : امّهاتم .